Üstün Yeteneklilerin Özellikleri ve Eğitimleri

Prof. Dr. Ümit Davaslıgil

         Her üstün yetenekli birey, bir diğerinden farklı özelliklere sahiptir. Örneğin, bir üstün yetenekli öğrenci matematik ve fen alanlarında başarılı olabileceği gibi, bir başkası sosyalde daha başarılı olabilir;  ya da ender de rastlansa hem sosyal hem de matematik ve fen alanlarında başarılı olabilir.  Bu nedenle, aşağıda verilen özelliklerin sadece genelde görülebilecek nitelikler olduğunun, hepsinin tek bir bireyde toplanamayacağının ve her bir farklı bireyde farklı özellik birleşimlerinin  görülebilineceğinin anlaşılmasında yarar vardır.

Genelde;

·     Fiziksel yapı ve genel sağlıkları normalin üstündedir.  Ataman’ın (1974) altı-yedi yaş  Türk çocukları üzerinde yaptığı araştırmaya göre, Üstün Yetenekli Kümesinin   boy,   ağırlık,   baş anterio-posterio çap   ve   akciğer  kapasitesi   ölçümleri, Normal Altı Yetenekli Kümesindekilere göre daha yüksek bulunmuş ve aradaki farkın  p< 0.05 düzeyinde anlamlı olduğu görülmüştür. 

·     Üstün nitelikte sinir sistemine sahiptirler.

·     Aşırı duyarlı sinir sistemine sahip olmaları normal yaşıtlarına oranla daha fazla hareketli olmalarına yol açabilir.  Bebeklik döneminde daha az uyku gereksinimi duymalarıyla dikkat çekebilirler.  Yüksek fiziki enerjiye sahip üstün çocuklar, hiperaktif çocuklarla karıştırılmamalıdırlar.  Hiperaktif çocuklar istemli dikkat ve davranış denetimini gerçekleştiremezler.  Oysa bu tür üstün çocuklar çok aktif olmalarına karşın, çok az hiperaktivite semptomları gösterirler: ilgilendikleri zaman dikkatlerini yoğunlaştırabilirler ve sadece zihinsel uyarıcının yetersiz olduğu durumlarda kendilerinde amaçsız hareketlilik görülebilir.  Ancak üstün olup gerçek hiperaktif çocuklara rastlamak da mümkündür.

·     Duyu organları keskindir.  Bebeklerde bu aşırı duyusal uyarılabilirlik, battaniyelerini üstlerinden atma, giyim eşyalarındaki markalardan, altlarının ıslanmasından rahatsız olma, gürültüye yoğun tepki gösterme şeklinde ifade bulabilir.  Ayrıca, bu aşırı duyarlılıkları tad alma duyularında da görülebilir.  Örneğin iki değişik fabrikanın ürettiği meyve suyu arasındaki ufak farkı hissedebilirler.

·     Olgunlaşma daha hızlı bir seyir gösterir.

·     Kuvvetlidirler ve koordinasyon gerektiren faaliyetlerde tepkileri daha hızlıdır (Ataman, 1984;  Hallahan & Kauffman, 1978;  Whitmore, 1980).

Sosyal Gelişim Özellikleri

Genelde;

§        Kendilerinden    büyük  çocuklarla karmaşık oyun  oynama   eğilimindedirler.

·     Karşısındakilerin düşüncelerini,  duygularını  ve  isteklerini kestirebilme    yeteneğine sahiptirler.

·     Grup içindeki liderliğin amacı ve işlevini kavrayabilmeleri ve diğerlerinin gereksinim ve ilgilerine duyarlı olabilmeleri nedeniyle, genellikle   lider olma   eğilimindedirler.  Hem liderlik için arzulanan kişilik özelliklerine hem de geniş ilgi alanına sahip olmaları liderlik potansiyellerini daha da arttırır.

·     Espri    yetenekleri gelişmiştir.

Kişilik Özellikleri

Genelde;

·     Bağımsız   olma özellikleri gösterirler.  Bu özellikleri  öğrenme etkinliklerinde de görülür.

·     Yüksek   amaç   ve   ideallere   sahiptirler.

·     Faaliyetlerini başlatmak için bir dış kuvvete ihtiyaç duymazlar, yani    içten denetimlidirler.

·     Yaşamlarındaki olayları   denetim  altına  alabileceklerine   inanırlar,   kaderci değildirler.

·     Mükemmel olma özelliğini gösterirler.

·     Özgüvenleri    yüksektir  (Clark, 1997;  Davis & Rimm, 1989; Hallahan & Kauffman, 1978;  Leroux & Mcmillan, 1993;  Parke, 1989;  Rogers, 1986 ;  Sisk, 1987 ve  Whitmore, 1980). 

Ahlâkî  Özellikleri

Genelde;

·        Ahlâki duyarlılıkları erken yaşta yoğun olarak görülür.

·        Açlık, nüklear savaş, çevre kirliliği, barış, uluslar arası ilişkiler gibi dünya sorunlarına diğer yaşıtlarına göre daha duyarlıdırlar.

·        Sorgulayıcı, keskin gözlemci, mantıkî düşünür olma özellikleri göstermeleri nedeniyle,  eşitsizliği,   haksızlığı,  çifte standardı fark ederler.

§        Bunları önlemede etkisiz olmaları kendilerini çaresizliğe iter.

·        Keskin adalet duygusuna sahiptirler.

Zihinsel Özellikleri

Genelde;

·        Doğumlarından itibaren gördükleri, işittikleri, dokundukları şeylere yaşıtlarına oranla daha fazla  ilgi   gösterirler,   dikkatlerini  daha  uzun  süre  yoğunlaştırabilirler.

·     Daha büyük yaslarda da dikkat süreleri daha uzundur.  Daha meraklı olmaları, çok şey öğrenme isteklerine  sahip olmaları nedeniyle, bir sorunla karşılaştıkları zaman, bu  konu üzerinde akılllarını  daha uzun süre çalıştırabilirler.

·     Kolaylıkla kavram oluştururlar.

·     Düşünceleri akıcıdır.

·     Kolayca  ezberleme  ve ezberlediklerini de uzun süre  belleklerinde koruyabilme  özelliğine sahiptirler.

·     Sözcük  hazineleri   zengindir.

·     Kendi başlarına   okumayı   öğrenirler.

·     Sayılara   erkenden ilgi duyabilirler.

·     Zaman  kavramı   erken gelişebilir.

·     Yeni mekanik aletler keşfedip  inşa edebilirler.

·     İki  işi   aynı anda yapabilirler.

·     Yüksek  düşünce  süreçlerini  çalıştırıcı   şekilde bilgilerin aktarılmasından hoşlanırlar.

·     Daha  az  yapılaşmış  öğrenme  materyalini    tercih ederler.

·     Başladıkları  görevlerin  bitirilmesi   için kendilerine daha fazla fırsat verilmesini isterler (Clark, 1997;   Freeman, 1991;  Hallahan & Kauffman 1978;  Parke, 1989 ve  Sisk, 1987).

         Farklı özellikler gösteren üstün zekâlı ve yetenekli öğrencilere uygulanacak öğretim programının da eğitim gereksinmelerini karşılayacak şekilde farklılaştırılması gerekir. Dış ülkelerde, özellikle Amerika’da üstünlerin eğitim ve öğretimlerine ilişkin yönetimsel önlemlerin başlıcalarını, Hızlandırma (birinci sınıfa erken başlatma, sınıf atlatma, ders atlatma), Gruplara Ayırma (benzer özellikler gösteren öğrencilere birlikte çalışma imkânı elde etmeleri için uzun veya kısa süreli çeşitli düzenlemeler – özel sınıflar veya özel okullar, normal sınflarda oluşturulan seviye grupları, yarım gün veya geçici gruplamalar, içeriği daha kısa zaman diliminde verme) ve Zenginleştirme (süreç ve içerik açısından)  vb. gibi birkaç grupta incelemek mümkündür (Davis ve Rimm, 1989; Enç, 1979).

KAYNAKÇA

Ataman, A. G. (1984).  Ankara ili resmi şehir ilkokullarındaki üstün yetenekli çocukların fiziksel gelişim özelliklerinin değerlendirilmesi.  Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim  Bilimleri Fakültesi Yayınları No: 132.

Clark, B. (1997).  Growing up gifted (5th ed.). Upper Saddle River, New Jersey, Columbus, Ohio: Merrill, an imprint of Prentice Hall.

Davis, G. A. & Rimm, S. B. (1989).  Education of the gifted and talented (2nd Ed.).  New Jersey 07632: Prentice Hall, Inc.

Enç, M. (1979). Üstün beyin gücü.  Ankara Üniversitesi, Eğiim Fakültesi Yayınları No: 83.

Freeman, J. (1991).  Gifted children growing up. London: Cassell; Portsmouth, NH: Heinemann Educational.

Hallahan, D. P. & Kauffman, J. M. (1978).  Exceptional Children. Introduction to special education.  Englewood Cliffs, New Jersey 07632: Prentice Hall, Inc.

Leroux, J. & McMillan, E. (1993).  Smart teaching: Nurturing talent in the classroom and beyond.  Ontario: Pembroke Publishers.

Parke, B. N. (1989).    Gifted  students in regular classrooms.   Boston:   Allyn  and  Bacon.Renzulli, J.S. (1986).  The three-ring conception of giftedness: a developmental model or creative productivity. Yer aldığı eser. R.J. Sternberg ve J.E. Davidson (Ed.).  Conception of Giftedness (ss. 53-92).  Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge

Rogers, K. B. (1986).   Do the gifted think and learn differently?   A review of recent research and its          implications for instruction.   Journal  for the  Education of the Gifted, X (1), 17-39. 

Sisk, D. (1987).  Creative teaching of the gifted.  New York: McGraw Hill Book Co.

Whitmore, J. (1980).  Giftedness, conflict and underachievement.   Boston: Allyn & Bacon.